Instrumenty muzyczne Biblii to kolejna, po świetnie przyjętych opracowaniach na temat muzyki antycznej autorstwa J. Landelsa i M. Westa oraz książce B. Matusiaka o teologii muzyki św. Hildegardy, cenna monografia z zakresu historii, a właściwie archeologii muzyki. Autor, posiadacz bogatej kolekcji starożytnych instrumentów, łącząc kompetencje muzykologa z analizą filologiczną, identyfikuje i omawia instrumenty występujące w różnych kontekstach w Starym i Nowym Testamencie, by w efekcie umożliwić czytelnikowi, przyzwyczajonemu do nieprecyzyjnych czy wręcz mylnych przekładów tekstów biblijnych, lepsze „wsłuchanie się” w bogactwo rozbrzmiewających w psalmach czy księgach prorockich dźwięków rogu, cytry, fletu i bębna.

„Do naukowego zajęcia się tematem i przetłumaczenia książki Jeremy’ego Montagu zainspirowała mnie lektura Biblii. W zdumienie, a zarazem zakłopotanie jako muzykologa wprawiały mnie fragmenty Starego Testamentu traktujące o instrumentach muzycznych. Czytając psalm 150 (chyba najbardziej muzykologiczny) w różnych polskich tłumaczeniach, poczynając od renesansowego przekładu Biblii Wujka, a kończąc na Biblii Tysiąclecia, nie byłem w stanie „usłyszeć” zespołu przedstawionego przez natchnionego autora. Za każdym razem, gdy sięgałem po coraz to inne polskie tłumaczenia, zespół brzmiał inaczej, zmieniało się bowiem instrumentarium. Na taki stan rzeczy w znaczącym stopniu wpływa nikła współpraca między tłumaczami i specjalistami z zakresu biblijnej instrumentologii. Drugim motywem podjęcia tego tematu jest praktyczny brak w polskim piśmiennictwie zarówno muzykologicznym, jak i ogólnonaukowym prac na temat biblijnego instrumentarium, a co za tym idzie — bardzo słaba świadomość faktu, na jakich instrumentach muzykowali starożytni mieszkańcy Palestyny. Ponadto w związku z niesłabnącym tempem prac translatorskich (V wyd. Biblii Tysiąclecia, III wyd. Biblii poznańskiej, reprinty Biblii warszawskiej i gdańskiej, V wyd. Biblii Wujka — transkrypcja typu „B”) uzasadnione wydaje się przedstawienie w języku polskim aktualnego stanu wiedzy na temat biblijnego instrumentarium, mogącego stanowić pomoc w studiach biblijnych (egzegeza, teologia). Zauważalny we współczesnych wydaniach Biblii stopniowy proces odchodzenia od tekstu i wzorców przekładowych samej Septuaginty (pośrednio Wulgaty) na rzecz tekstu hebrajskiego powinien obejmować także słownictwo muzyczne”.

Grzegorz Kubies

Spis treści:
Od tłumacza ................ 9
Wykaz ilustracji ................ 12
Zasady transkrypcji ................ 13
Podziękowania ................ 15

Rozdział I — Wstęp ................ 17

Rozdział II — Pięcioksiąg ................ 27
Księga Rodzaju 27: „Harfa” Dawida — kinnōr 28 • Drugi instrument Jubala
32 • Bęben — tōf 33 ► Księga Wyjścia 34: Róg barani — shōfār 36
• Złote dzwoneczki — pa‘amōnīm 42 ► Księga Kapłańska 43 ► Księga
Liczb 44: Srebrne trąby — chatsōtserōt 44

Rozdział III — Pisma i księgi historyczne ................ 53
Księga Jozuego 53 ► Księga Sędziów 53 ► Księga Rut 54 ► Pierwsza
Księga Samuela 56: Zagadka — nēvel 56 • Piszczałka — chālīl 63 •
Następna zagadka — māchōl 66 • Grzechotka? — shalishīm 69 ► Druga
Księga Samuela 70: Zespół Dawida 71 • Dawid tańczący 75 • Róg to
róg 76 ► Pierwsza Księga Królewska 77: Przybycie królowej Saby 78
► Druga Księga Królewska 80 ► Pierwsza Księga Kronik 80 ►
Druga Księga Kronik 84 ► Księgi Ezdrasza i Nehemiasza 86 ► Księga
Estery 87 ► Księga Hioba 87

Rozdział IV — Księgi poetyckie ................ 89
Psalmy 89 ► Księga Przysłów, Księga Koheleta i Pieśń nad Pieśniami
105

Rozdział V — Księgi prorockie ................ 107
Księga Izajasza 107: Wiole i inne anomalie 107 ► Księga Jeremiasza
112 ► Lamentacje 113 ► Księga Ezechiela 113 ► Księga
Daniela 116 ► Księga Ozeasza 121 ► Księga Joela 122 ► Księga
Amosa 122 ► Księgi Abdiasza, Jonasza i Micheasza 123 ► Księga
Nahuma 123 ► Księga Habakuka 123 ► Księga Sofoniasza 124 ►
Księga Aggeusza 124 ► Księga Zachariasza 124 ► Księga Malachiasza
125

Rozdział VI — Księgi deuterokanoniczne ................ 127
Księgi Ezdrasza 128 ► Księga Tobiasza 129 ► Księga Judyty 130 ►
Księga Estery 130 ► Księga Mądrości 130 ► Mądrość Syracha, czyli
Eklezjastyk 132 ► Księgi Machabejskie 133

Rozdział VII — Nowy Testament ................ 141
Ewangelia według św. Mateusza 141 ► Ewangelia według św. Marka
142 ► Ewangelia według św. Łukasza 142 ► Listy św. Pawła do
Koryntian 144 ► Listy do Tesaloniczan i Hebrajczyków 146 ► Apokalipsa
św. Jana 146

Rozdział VIII — Jak posługiwano się tymi instrumentami .... 149
Grzechotki — shalishīm i mena‘ane‘īm 149 ► Talerze — metsiltayīm 150
► Bębny — tuppīm 152 ► Metalowe trąby — chatsōtserōt 153
► Barani róg — szofar 155 ► Trąby–muszle 163 ► Instrumenty
dęte drewniane — chālīl 163 ► Instrumenty strunowe — nēvel
i kinnōr 167

Bibliografia ................ 171
Indeks ogólny ................ 177
Indeks cytatów biblijnych ................ 191
Wykaz terminów muzycznych polskich, angielskich, łacińskich, greckich i hebrajskich,
według kolejności wystąpień w Biblii ................ 197

Ze wstępu
Celem niniejszej książki jest identyfikacja wszystkich instrumentów muzycznych wymienionych w Biblii. Wiemy, jak wyglądają organy i harfa, ale czym były organy i harfa dla Mojżesza w Księdze Rodzaju 4, 21? Co według psalmisty miało służyć wychwalaniu Wszechmogącego? Jakie instrumenty wchodziły w skład orkiestry Nabuchodonozora, a o jakich św. Jan Ewangelista powiedział, że nigdy więcej nie rozlegną się w Babilonie?
Biblia powstawała w ciągu bardzo długiego czasu. W Księdze Rodzaju, pierwszej księdze Biblii, Mojżesz, który wyprowadził lud z Egiptu około 1250 roku p.n.e., opowiada historie jeszcze dawniejsze1. Ostatnia księga, Apokalipsa, która powstała prawie dwa tysiące lat temu, bliższa jest czasom nam współczesnym niż wydarzeniom opowiedzianym w Księdze Rodzaju. Na przestrzeni dziejów zmieniają się instrumenty, zmieniają się ich nazwy, a także znaczenia tych nazw. Aby posłużyć się przykładem z bliższej nam historii: zobaczmy, że to, co rozumiano pod pojęciem harfy w anglosaskiej Anglii w okresie między 600 a 1000 rokiem n.e., nazwalibyśmy dzisiaj lirą, instrumentem bardzo różniącym się od tego, który od roku 1200 znano jako harfę. Ten z kolei różni się od instrumentu sławionego w zamkach w Tara. Jeden z zachowanych jego egzemplarzy z około 1400 roku znajduje się w Trinity College w Dublinie. Ten zaś różni się od harfy, na którą komponował Mozart pod koniec XVIII wieku, a jeszcze bardziej od harfy Debussy’ego i Ravela (na którą ten pierwszy napisał Danses Sacrées et Profanes, a drugi Introdukcję i Allegro), a już zupełnie jest inny niż nasze współczesne harfy. Wszystkie te zmiany nastąpiły w przeciągu zaledwie tysiąca lat. Tak więc nic dziwnego, że pewne instrumenty biblijne ulegały przeobrażeniom, zmieniając się w Biblii na przestrzeni kolejnych ksiąg, w okresie dwukrotnie dłuższym.
Tym, co komplikuje przedmiot dyskusji i co sprawia, że o instrumentach biblijnych wiemy mniej, niżbyśmy chcieli, jest fakt, iż Biblia, którą zna większość z nas, jest przekładem. Stary Testament napisany został w języku hebrajskim, ze znikomym udziałem aramejskiego, a księgi deuterokanoniczne przetrwały w języku greckim, jakkolwiek większość z nich była oryginalnie spisana po hebrajsku lub aramejsku. Część Nowego Testamentu była także przypuszczalnie napisana po aramejsku — w języku, którym mówili Jezus i jego uczniowie; najstarszy zachowany tekst, jaki posiadamy, to tekst grecki. Nawet ci, którzy są w stanie czytać Biblię w językach oryginalnych, znajdują wyrazy pojawiające się tam tylko kilka razy, a niektóre nawet raz. W efekcie ich znaczeń można się tylko domyślać. Jeśli chodzi o wyrazy nas interesujące, to kontekst, w jakim występują, pozwala w uzasadniony sposób domyślać się, że są nazwami instrumentów muzycznych, jakkolwiek bez wskazania, o jakiego rodzaju instrumentach mowa. Gdy psalmista pisze: „Chwalcie Pana na xxx”, bardziej prawdopodobne wydaje się, że xxx jest instrumentem muzycznym niż np. toporem czy koszem, ale niewiele ponad to da się o xxx powiedzieć z całkowitą pewnością. Tymczasem czytelny tekst domaga się czegoś więcej — nie można zostawiać pustych miejsc ani pisać xxx, skutkiem czego tłumacze musieli uciekać się do domysłów czy prawdopodobieństwa. Dotyczy to wszystkich tłumaczy na przestrzeni ponad dwóch tysięcy lat, niezależnie od języka, na jaki przekładali.
(...)
Ponieważ niniejsza książka nie stanowi przekładu, nie jesteśmy zobowiązani do udzielenia odpowiedzi — prawdziwej, błędnej czy możliwej — w każdym przypadku. Wolno nam powiedzieć, że czegoś nie wiemy. Możemy jednak, wykorzystując wszystkie dostępne dowody, w tym archeologiczne, lingwistyczne i etnomuzykologiczne, stosunkowo trafnie odpowiedzieć na pytania, o jaki instrument chodziło, jak wyglądał, a czasem nawet jak brzmiał. W innych przypadkach możemy coś przypuszczać, w jeszcze innych jedynie stwierdzić, że nie znamy odpowiedzi. Spośród instrumentów biblijnych tylko barani róg jest nadal używany. Z kolei instrukcje dotyczące budowy innego z nich są na tyle oczywiste, że można go utożsamić z metalową trąbą. Dwa instrumenty — talerze i bęben — możemy zidentyfikować z dużym prawdopodobieństwem na podstawie przesłanek etymologicznych dotyczących ich nazw, a jeden — dzwoneczki lub brzękadełka — może zostać określony na podstawie swojego przeznaczenia i zastosowania. Pozostałe są bardziej niepewne. Zapoznamy się z nimi później.
Najrozsądniejsze wydaje się omawianie instrumentów w kolejności, w jakiej pojawiają się w Biblii, jednak ilekroć będzie nam poręcznie — odwołamy się do dalszych wzmiankujących je fragmentów. Tak więc postępujemy zgodnie z kolejnością ksiąg biblijnych przyjętą przez większość wersji angielskich, z wyjątkiem tekstów Kościoła rzymskokatolickiego, który włączył księgi deuterokanoniczne, umieszczając je w ramach normalnego porządku.
Do niektórych fragmentów będziemy odwoływać się niejednokrotnie, a indeks cytatów biblijnych będzie nam pomagał w ich umiejscawianiu. Ponieważ tak wiele problemów z rozpoznaniem instrumentów wynika z domysłów snutych przez tłumaczy, często załączamy teksty oryginalne na użytek tych, którzy potrafią je odczytać, wraz z transliteracją jako rodzajem pomocy. Zamieszczamy także pięciojęzyczny wykaz — uwzględniający, mam nadzieję, każdy wzmiankowany instrument — w językach: hebrajskim, greckim, łacińskim, angielskim i polskim.

Autor: Jeremy Montagu
Format: 165x230mm
Liczba stron: 214
Oprawa: miękka